تاریخچۀ کشت گیاه « نیل » در دزفول
در گذشته هاي نه چندان دور ، در کناره هاي رودخانه دز ، حوضچه هاي متعدّدی براي تبخير رنگ نيل ( لاجورد ) وجود داشت که به مرور زمان پس از ورود رنگ هاي وارداتي به کشور و منسوخ شدن صنعت نيل سازي در دزفول ، در حال حاضر اثري از اين حوضچه های همجوار رودخانۀ دز
که در آن زمان به « چِل حُوضون » موسوم بوده اند ، باقي نمانده است .
گياه نيل ، گياه بومي شمال آفريقا و اروپاي جنوبي و مركزي و آسياي غربي از جمله ايران است . در برگ هاي اين گياه ، مادّة رنگ كننده اي موجود است كه در گذشته از آن براي آرايش و رنگ كردن ابروها استفاده مي كردند . مادّة رنگي اين گياه ، سبز مايل به آبي است .
گفتني است از بهترين زراعت هاي دنياي قديم ، كشت گياه وَسْمَهْ بود كه از آن رنگ نيل به دست مي آمد. گياه وسمه ابتدا در شوشتر كشت مي شد و در حدود دويست سال پيش ، كشت آن در دزفول نيز معمول گرديد . صنعت نيل سازي در حدود يك قرن در دزفول رواج داشت ، آن هم به گونه اي كه در نيمة اوّل قرن نوزدهم ميلادي اين صنعت در دزفول به اوج خود رسيد . قضيه از اين قرار بود که يک نفر ارمني روش جديدي براي تهية « نيل » به مردم معرفي نمود و اين روش با موفقيت کامل در دزفول اجرا شد . بسياري از مردم دزفول در اين صنعت ، مشغول به کار شدند و سپس ساختن رنگ در سراسر ايران رواج يافت .گفته شده است که در آن زمان ، افزون بر يكصد و پنجاه دستگاه نيل سازي در شهر دزفول و20 دستگاه نيز در روستاهاي اطراف داير بود . اين دستگاه ها چهار ماه از سال داير بودند كه روزانه يك صد مَن نيل كه قيمت متوسط آن 1680 قَران بود ، تهيّه مي شد . هر دستگاه نيل سازي در سال پانزده تومان به دولت ماليات مي پرداخت . نيل سازان دزفول محصول نيل خود را به كشورهاي انگليس ، آلمان ، هند و چين صادر مي كردند . انگلستان هنگامي كه بر هند حكومت مي كرد ، رنگ نيل هندوستان را به صورت پودر و به نصف قيمت در دزفول عرضه كرد تا صاحبان كارگاه هاي نيل سازي دزفول ورشكست شدند . انگلستان ، بعد از ورشكستگي نيل سازان دزفولي ، قيمت ها را افزايش داد و در نتيجه زيان گذشته را جبران نمود . ( تاريخ دزفول ، 156 )
سِر کُنت لفتوس W.K.Loftus باستان شناسي که چند بار به دزفول آمده و مدّت ها در شوش به حفّاري هاي باستان شناسي مشغول بوده ، در خصوص صنعت نيل سازي در دزفول مي نويسد : « در سواحل رودخانه ، صدها نفر در کارگاه هاي رنگرزي مشغول کار هستند. در حال حاضر در حومة اين شهر نيز ، نيل در سطح وسيعي کشت مي شود .»
مادام ديولافوآ كه در زمان حكمراني حشمت السلطنه ، عموي ناصرالدين شاه قاجار بر خوزستان از دزفول ديدن نموده است ، می گوید: « در دشت هاي حاصلخيز اطراف ، گندم زيادي بدون زحمت به دست مي آيد. پشم گوسفندان اين ناحيه در خوبي و لطافت مشهور است. بويژه زراعت نيل وكارخانه هاي متعدّد رنگرزي، شهر را رونق داده است، با وجودي كه به طرز قديم كار مي كنند، باز نخ هاي رنگين زيادي براي بافندگان چادرهاي آبي و سفيد فراهم مي آورند. » ( ايران ، كلده و شوش ، 680 )
رقابت با « نيل » هندوستان
بارون دُوبد علاوه بر مطالب بالا، دربارة کارگاه هاي نيل سازي اين شهر مي نويسد : « ... راهنمايم مرا به ديدن مزارع وسيع نيل و کارگاههاي تهية اين رنگ بُرد
که در سال هاي اخير به دست مُعتمد [ ( منوچهر خان معتمدالدّوله،حکمران خوزستان ) ] تأسيس شده است؛ دريافتم اين نبات [ (=گياه ) ] از عهد بسيار کهن در خوزستان و خاصّه در نواحي مجاور شوشتر کشت مي شده و باز اين که نيل اين شهر به عنوان يک مال التجاره کاملاً مشهور است. کيفيت آن از نيل ولايت کرمان پايين تر است و يا دست کم در سال هاي اخير چنين شده؛ در همان حال نيل وارداتي هند هميشه نسبت به نيل ايران ارجح بوده و حالا هم اين طور است. با اين همه، چون يک نفر ارمني که براي معتمدالدّوله کار مي کند، اخيراً روش تازه اي در تهيّة آن به کار برده است، از اين رو قيمت نيل دزفول در بازار فوق العاده افزايش يافته است و کساني که به داد و ستد اين متاع مي پردازند، انتظار دارند به زودي با نيل هند رقابت کنند چون به گفتة ايرانيان رنگ نيل، در سراسر مملکت مورد نياز همگان است. تأسيسات جديد دزفول براي ايران اهميّت فراواني خواهد يافت. شمار کارگاه هاي محلّي براي تهية نيل در دزفول به هفتاد مي رسد. » ( سفرنامة لرستان و خوزستان ، 8- 367 )
نحوة تهيّة رنگ نيل
نقل مي کنند که نحوة تهية « نيل » بدين طريق بود كه برگ هاي وَسمَه را پس از درو کردن، در فضاي باز و وسيعي با استفاده از نور خورشيد خشك مي كردند. آنگاه برگ هاي خشك شده را آسياب مي كردند؛ سپس برگ هاي آسياب شده را در ظرف هاي بزرگ حاوي آب مي ريختند و آن ها را حرارت مي دادند. مايع رنگي به دست آمده را در حوضچه هاي مخصوصي موسوم به « چل حوضون » مي ريختند. پس از يك روز، مادّة لزج و چسبناكي ته حوض رسوب مي كرد. در پايان کار، رسوبات به دست آمده را از راه خروجي آب كه به حوض ديگري وصل بود، منتقل مي كردند تا به آرامي خشک شوند .
نوشته ي: احمد لطيف پور
هدف از ساخت این وبلاگ در اختیار قرار دادن اطلاعاتی مفید و جامع در مورد شهرستان دزفول به دور از شلوغی ها و پیچ و خمهای وبلاگ ها و سایتهای معمول و در فضایی منظم است، که در کمترین زمان ممکن بیشترین اطلاعات را در اختیار علاقمندان قرار دهد.