مجموعه آسياب هاي دزفول در حاشية رودخانة « دز » بين دو پل باستاني و پل دوم اين شهرستان و در منطقه اي به نام رعنا واقع هستند  . يکي از اين  آسياب ها به همين نام ( رَعنا ) موسوم است . آسياب ها در زمان هاي گذشته به وسيلة نيروي آب و انتقال آب رودخانه به داخل مخازن آب آسياب ها و سرعت بخشيدن به آب از طريق مسيرهاي تنگ که سبب چرخيدن پره و سنگ آسياب ها مي شد و غلات مختلف را به آرد تبديل مي کرد ، کار مي کردند .

 

 مصالح به کار رفته در ساخت آسياب ها چون بايد در مقابل رطوبت مقاوم مي بود از اين رو ، عمدة مصالح به کار رفته در ساخت اين آسياب ها سنگ هاي موجود در رودخانه و آجر با ملات ساروج بود . جالب است که بدانيم قدمت آسياب هاي قديمي دزفول به دورة ساساني برمي گردد و اين آسياب ها در فهرست آثار ملّي به ثبت    رسيده اند .

  

 لُرد جرج. ن. كرزن Lord Curzon (سال 1889 ميلادي) در جلد دوم كتاب ايران و قضية ايران در اين باره مي‌نويسد: «در طرف سرچشمة رودخانه، چند آسياب بر صخره‌ها ساخته‌اند كه به وسيلة پل‌هاي سست بنياد يا سنگ‌فرش به هم مربوط شده‌اند. اين آسياب‌ها به وسيلة جريان رودخانه كار مي‌كنند و منظرة ديدني دارند.»

بارون دوبد (Baron deBode) هم دربارة آسياب‌هاي دزفول در صفحة 371 سفرنامة خود به لرستان و خوزستان چنين مي‌نويسد: «تعدادي آسياب آبي در داخل رودخانه و بر روي صخره‌هاي داخل آب، آنجا كه جريان آن خيلي تند است بنا شده. اين جزيره‌هاي كوچك توسّط پلّه‌هاي باريكي به هم راه دارند و با فرا رسيدن شب و هنگامي كه آسيابان‌ها فانوس‌ها را روشن مي‌كنند، رودخانه كاملاً منوّر مي‌شود.»

آسياب هاي آبي دزفول  :

 گفتنی است  كه به يك دسته از اين آسياب ها  « آسياب ميرزايي » مي گفتند كه در تمام طول سال كار    مي كرد. دستة دوم ، آسياب هايي بودند كه به آنها « آسياب عبدالله ميرزايي» مي گفتند كه فقط به هنگام سيلاب ها كار مي كردند .

در صفحة 467 كتاب لمعات البيان حاج ملاّ نصرالله تراب متخلّص به شاكر  آمده است : « در بلدة دزفول ، شطّي است كه در هنگام كميِّ آب ، قريب به سي چرخ آسياب را مي گرداند ، بلكه بيشتر و در هنگام طغيان ، آب ماشاءالله است . » ( مثل هاي تاريخي دزفول ، 68 )

بهاي آسياب ميرزايي ده برابر بهاي آسياب « عبدالله ميرزايي » بوده است ، و هر دو آسياب تحت مالكيت يك نفر بودند . روزي مالك آسياب ها ، آسياب هاي ميرزايي را به بهاي گزافي مي فروشد و در اثناي فروش با كاتب تباني مي كند كه به جاي نوشتن «ميرزايي» در سند ، بنويسد «عبدالله ميرزايي».كاتب هم به اندازة يك كلمه ، پيش از« ميرزايي » جاي خالي مي گذارد . سند نوشته مي شود و به مهر و امضاي فروشنده مي رسد .گواهان ( عُلما و اعيان ) بر آن صحّه مي گذارند . مرحوم معزّي متوجّه اين تزوير      مي شود و از مهر و امضاي سند خوداري مي كند  امّا دليل آن را اظهار نمي كند تا اين كه كلمة عبدالله را كه جاي آن در سند خالي مانده بود ، بعد از امضا به سند اضافه مي كنند . نقل است دو سه سالي كه از اين ماجرا گذشت ، اين تزوير آشكار شد و مردم از زيركي و فطانت شيخ ، همچنين حلم اوكه تنها با شروع جرم ، كسي را  مجرم اعلام نكرده بود ، متعجّب شدند . ( تاريخ علما و روحانيت دزفول ،  719 و 721 )

تفاوت آسياب هاي شوشتر و دزفول

 

 تفاوت آشكاري كه ميان آسياب هاي سيكا در شوشتر و آسياب هاي رعنا در دزفول وجود دارد ، آن است كه آسياب هاي رَعنا در بستر رودخانة دز قرار دارند در حالي كه آسياب هاي موسوم به سيكاي شوشتر در كنار رود گَرگَر واقع هستند و آسياب هاي گندم خُردكني و تهيّة آرد در شوشتر با استفاده از نيروي آب رودخانه كه از ارتفاعي چند متري به پايين مي ريخت ، سنگ آسياب را به گردش و چرخش در  مي آورد و گندم ها را آرد مي كرد در حالی که چرخ های  آسياب های دزفول با نيروی آب جاری رودخانه می چرخيدند .

  

  گفته شده است كه در حدود 40 سال پيش به جاي كه آسياب هاي پيشين شوشتر ، غير از دو سه دستگاه به صورت آسياب باقي مانده است ، كارخانه هاي روغن كُنجد « اَرده » كشي ، يخ سازي و همچنين نيروگاه برق قرار داشته است و نيروي آب در اين ميان نقش اساسي داشته است .

 

اجاره بهاي آسياب هاي آبي دزفول

تصوير زير سند معامله اجاره بهای سنگ آسياب هاي آبي دزفول مشهور به آسياب هاي شيخيه است که در زمان ناصرالدين شاه به مبلغ پانزده هزار پول سياه دوران قاجار به اجاره داده شد . بهاي صلحنامة اين سند هشتاد ريال رايج ناصرالدين شاهي بود.

 نویسنده: احمد لطیف پور