معجزه مرموز آجر که از خاک درست شده و پخته شده احساسات ما را بر می انگیزد زیرا آجر نمایانگر تمدن ها ، احساسات ، فرهنگ و ذوق ملل بوده و همراه بشر گام برداشته است . دزفول در سرزمینی قرار دارد که حاوی هزاران سال تجربه با آجر ساختن است . سرزمینی که وارث تمدن های آشور، سومر، ایلام، هخامنشیان و ساسانیان است. نمونه بارز استفاده آجر در زیگورات ایلامی چغازنبیل است که قدیمی ترین بنای شناخته شده در ایران می باشد. قدیمی ترین ابعاد و اندازه آجر در شهر دزفول متعلق به آجرهای پل باستانی ساسانی است.
در مناطق گرمسیری ، آجر ، به دلیل مشکل کاربرد سنگ به دلیل انتقال حرارت و با صرقه بودن ، خووش دست بودن، قابلیت بالای اجرا و کارگیری آجر در تمامی بخش های بنا به ویژه کارآیی فراوان در برپاکردن پوشش های وسیع و بلند ، همواره در کار بنایی و معماری ایرانی جایگاه مهمی داشته است.
آجرکاری در ابتدا جنبه استحکامی داشته اما با رونق گرفتن هنر معماری اسلامی ضمن دارا بودن جنبه استحکامی ، جنبه تزدینی نیز پیدا کرده است. در هر منطقه ای با توجه به نوع اقلیم خود شیوه ی متفاوتی از آجر کاری به کار گرفته شده است . یکی از این شیوه ها، خوون چینی است که در شهرهای دزفول و شوشتر به وجود آمده است.
معماری سنتی دزفول به طور حیرت انگیزی با آجر و آرایه های آجری عجین شده است ؛ گویی با صحبت در مورد معماری دزفول ، صرف نظر از آرایه های آجری ، چیز زیادی برای گفتن نداشته باشیم. آرایه های آجری دزفول در عین کثرت طرح ها و شیوه ها با وحدتی تحسین برانگیز هماهنگی کامل خود را در کلیت بنای تاریخی حل کرده اند.
ابعاد آجر در طول زمان از معبد زیگورات تا دوره صفویه به تکامل می رسد و ابعاد آن به تناسب 18.5 در 18.5 می رسد که در ترکیب قادر است بیش از 150 طرح خوون چینی را ایجاد نماید. در صورتی که ابعاد آجر امروزی (برگرفته از آجرهای اروپایی است) که 22 در 10 سانتی متر است توان شکل دادن طرح های زیادی را در نما نخواهد داشت.
آجرکاری خوون چینی به صورت آمود (چیدن یک پوسته آجر بر روی اسکلت و سفت کاری ) در دوره صفویه در دزفول توسعه فراوان و گستردگی پیدا نمود و تا اواخر قاجاریه و پهلوی اول ادامه پیدا کرد.
ویژگی های خاص معاری دزفول :
شهر دزفول دو مشخصه ی بسیار اساسی دارد که بر ارزش معماری آن می افزاید. نخست اینکه شهر در زمان ساسانیان به صورت دژ و برای حفاظت از پل رودخانه دز استوار شد و بنابراین کالبد شهر شدیداً فشرده است و تمام خانه های ناحیه قدیمی شهر بر زمین های کوچکی احداث شده اند. بدینسان موجب آن شده که معماری دزفول به خاطر تبعیت از شرایطی خاص آن چنان ارزش مطالعه بیابد که در معماری امروز نیز مورد توجه واقع شود . دوم اینکه دزفول از معدود شهرهای ایران است که در معماری آن آجر پخته به وفور به کار رفته است و گذشته از آنکه دیرپایی آن را باعث شده، اصالت و وقار خاصی نیز به آن بخشیده است. (متآسفانه ویرانی های ناشی از بمباران های هوایی چنان  صدمه ای بر پیکر این شهر باستانی زده است . بنابراین پیش از آنکه ناحیه کهنسال شهر کاملاً در هم فرو ریزد و جایش را به معماری تازه دهد، جا دارد از معماری دزفول به تفصیل سخن گفته شود).
در حقیقت کوچه های شهر دزفول جابجا مزین به دیوارهایی با آجرکاری و طاق نماهای بسیار کار شده اند و از توجه مردم هنرمند شهر، به زیبایی کوچه و میدان حکایت دارند. توجه به نماهای خیابان و کوچه از عمده مطالبی است که در معماری جدید به فراموشی سپرده شد ، در معماری مدرن غرب و سبک جهانی منشعب از آن خیابان به عنوان یکی از مکان های معمارانه در نظر گرفته نمی شد بلکه صرفاً محلی برای تردد اتومبیل ها بود و جای زیادی را برای پیاده روها باقی نمی گذارد. حال آنکه در معماری سده 19 اروپا خیابان به عنوان یک گردشگاه و میدان ها به عنوان نقطه های عطف و پیاده رو ها به مثابه محل تجمع و خرید مردم طراحی می شد. معماری شهر دزفول نیز گویی چنین هدفی را دنبال می کرده است. کوچه پس کوچه های شهر همچون دیوارهای درون یک حیاط پر از آجرکاری و نقش های شگفت انگیز است و گردش گوشه های کوچه جابجا به آجرکاری هنرمندانه ای مزین است. این مجموعه پر از نقش و نگار را معمولاً جان پناه انتهایی دیوار ها که به صورت شبکه ای آجری یا گلی است به هم می پیوندد و پشت بام و مهتابی را به صورت مکانی بسته در می آورد و در کل این شبکه ها سیمای شهر دزفول را می سازند و در ترکیب با هم مجموعه ی موزونی را پدید می آورند.
اگر پلان های معماری دزفول را با معماری مدرن مقایسه کنیم، هر چند هر دو معماری از ترکیب بندی آزاد در مجموعه برخوردارند، اما در خانه های دزفول تشخیص هر مکان چه اطاق و راهرو و چه هشتی، چشمگیر است و هر کدام از آنها که اجزای تشکیل دهنده یک کل می باشند، صاحب هویت و اعتبار مخصوص به خود بوده و در اصل یک عنصر کامل اند.
راز و رمز تزیین در معماری دزفول
آرایه و نقش بندی دیوارهای شهر دزفول مشحون از شگفتی و زیبایی است. در معماری دزفول، حاشیه دیوارها که نقش های فریز، رخبام و خوون را دارد، به گونه یی به پایان رساننده ی دیوار است، جایی که دیوار و آسمان یکدیگر را ملاقات می کنند. . در معماری دزفول، به رغم آزادی در ترکیبات نما، قید و الزامی در بکارگیری عناصر نمادین مشاهده می شود که پیوند آن را با گذشته محکم می سازد، انگار نقش و نگار هر خانه هزاران حرف برای گفتن دارد که با توسل به زبان الکن معماری امروز به هیچ وجه از عهده ی فهم آن نمی شود برآمد. دقت در بکارگیری سمبول ها در معماری دزفول این نکته را نمایان می سازد که در این معماری استفاده از آنچه که ما آن را تزیین می نماییم، صرفاً برای زیباسازی سطوح بکارگرفته نشده است، بلکه معانی شکل ها و نقش ها حتی بر جنبه تناسب ها و زیبایی شناسی ظاهری تفوق داشته و در مواردی اصرار و تأکید بر استفاده از آن ها ممکن است به چشم ناظر ناآگاه بگونه ای مفرط به نظر آید.
در معماری دزفول بارها به این مطلب بر می خوریم که با ترکیب اجزاء معماری در یک خانه، خاطره یی اجتماعی و عمومی از معماری پدید آمده است.
هشتی :
در معماری خانه، معمولاً هشتی را می توان با گنبد قیاس کرد و  انطباق داد زیرا همانند آن چند جهتی بوده و با تعبیه نورگیر در سقف دیوارهایش از قید پنجره آزاد می شوند. در گذر از کوچه به داخل خانه، یک هشتی که سازواره یی مشابه با چهارتاقی و گنبد دارد قرار می گیرد که در تغییر کیفیت روحی انسان از محیط زندگی اجتماعی به محیط زندگی خصوصی درون خانه بسیارمؤثر است. به عبارت دیگر هشتی خانه همانند سربینه ی حمام که آن نیز گنبد گونه است، شخص را از اشتغالات بیرون زدوده و آماده پذیرش شرایط درون می کند.
شوادان :
شوادان ها یکی از ویژگی های خاص و کم نظیر معماری دزفول هستند . شوادان راهی زیرزمینی و دور و دراز است که غالباً از کنار رودخانه دز سر در می آورد و در مسیر خود ابتدا در عمق حدود 6 متر به یک مکان که زیر زمین شبستان می نامند می رسد، با گوشه هایی به نام کت. سپس در عمق 12 متری به زیر زمین دیگری می رسد که معمولاً بزرگتر از زیر زمین اول بوده و به صورت مکانی مرکزی با کتهایی در سه طرف است که از یک گوشه آن پله ادامه پیدا می کند و به شوادان همسایه مربوط می شود و با گذشتن از پله هایی دیگر به رودخانه می رسد. این مجموعه به عنوان زیر زمینهای خنک در تابستان گرم و سوزان دزفول عمل می کرد و هم با سوراخ هایی که از آن تا اطاق های خانه ادامه پیدا می کند، هوای خنک از دل زمین به درون اتاق ها می فرستاد.

استفاده از آجر در پخی کوچه ها و کنج ها (گوش پره ای - مقرنس کاری(
برای پخ نمودن کنج تیز کوچه ها حرکات بسیار متنوعی با آجر صورت می گیرد که دارای زیبایی خاصی می باشد . ردیف های آجر با حرکات حساب شده دلپذیری روی هم قرار می گیرند. (گوش پره ای) با تابش نور خورشید در ساعات مختلف روز به این کنج های آجری سایه روشن های بسیار زیبایی به وجود می آید.