آیت الله حاج شیخ محمد علی معزی دزفولی

(1389-1299 هجری قمری)

شیخ محمد معزی در پانزدهم ماه رجب سال1299 هجری قمری در دارالمؤمنین، دزفول، در خاندانی بزرگ که از سالیان دراز، نگهبانی و حراست از علوم اسلامی را عهده دار بودند، دیده به جهان گشود. ذهن وقاد، حافظه ی قوی و نیرومندش- که از اجداد طاهرینش به ایشان به ارث رسیده بود- چنان به سرعت، وی را در کسب علوم دینی و دانش های روز مساعدت ویاری نمود، که توانست در سن دوازده سالگی« منظومه ی دره» را در محضر جد بزرگوارش مرحوم شیخ محمد طاهر معزی، مرجع بزرگ آن روزگار به طرز بسیار جالبی قرائت نماید.

پدر بزرگوارش مرحوم شیخ عبدالحسین، دانشمندی همه جانبه بود. وی مجتهدی کامل در علوم و فقه اسلامی، ادیبی ماهر و خطیبی توانا بود. آن مرحوم صاحب تألیفاتی چون شرح «خطبه ی متقین» و شرح «تذکره علامه» بوده است مرحوم والدش در سال1337 هجری قمری دیده از جهان فرو بست. مرحوم شیخ محمد علی معزی مدت هشتاد و هفت سال تمام از عمر با برکت خود را به مطالعه و بحث در علوم اسلامی، با کمال جدیت بسر برد. کسانی که محضر مبارک ایشان را درک کرده اند، آگاهند که ایشان به واسطه ی برخورداری از سلامت جسمانی، میانه روی در خواب و خوراک، رعایت بهداشت، استفاده ی صحیح از وقت، کمی مراوده و مجالست، ترک مسافرت (جز در حد لزوم) ذهن وقاد، حافظه ی قوی، عشق و علاقه زاید الوصف در بحث و تحقیق، آن چنان توفیقی در تعلیم و تعلم و انتشار علم، کسب نموده بود، که از توان توصیف خارج است و چنین توفیقی در یک فرد کمتر جمع می شود. و تعجب آور نیست، که چنین شخصیتی در دنیا زاهدی وارسته به تمامی معنی کلمه باشد.

دنیا با همه ی زینت و زیورش در نظر همت عالی وی پشیزی نمی ارزید. هیچ گاه به مقام دنیوی احترام نکرده بود و در عین حال، در برابر کوچکترین طالب علمی با روی گشاده با تمام قامت بر می خواست. بررسی دوران زندگی آن مرحوم را به پنج بخش تقسیم نموده اند:

بخش اول :

این دوران مربوط به بعد از خاتمه ی تحصیلات دبستانی معمول آن زمان است. آن مرحوم مقدمات علوم عربیه و فقه و اصول و سایر معلومات مربوطه را در محضر جد بزرگوارش مرحوم آیت الله شیخ محمد طاهر و سایر بزرگان اهل فن و ادبای زبان عربی معاصر به پایان رسانید، به گونه ای که در علم صرف، نحو، لغت، معانی، بیان، منطق و کلام، تبحر کامل یافت و سرآمد اقران گردید. ایشان پس از فراغت از مقدمات، بین سنین چهارده تا شانزده سالگی از عمر خویش، با شوق و علاقه ی عجیبی به تحصیل علم فقه پرداخت، و با تلاش و جدیت تمام مدارج عالیه را در علم فقه، در محضر عموی بزرگوارش، مرحوم شیخ محمد رضا معزی به پایان رسانید.

بخش دوم :

بخش دوم زندگانی آن مرحوم، دوران تدریس، تحقیق و مطالعات ایشان است که بزرگواری از خود به یادگار بگذارد، که هر یک از آنان، خود، بعدها به مقامی والا نائل گردد.

ایشان از سنین بیست الی بیست و پنج سالگی دامنه ی مطالعات خود را در زمینه ی کتاب های فقهی توسعه داد، و در اثر ممارست، مطالعه و تحقیق در کتب قدماء و متاخرین توجه و گرایشی خاص به نحوه ی تحقیق و استنباط فقهی علمای قدیم بویژه شیخ ابوجعفر طوسی پیدا می کند و به مقامات علمی و کمال فضل و تحقیقات وسیع شیخ طوسی ( قدس سره) و دیگر علمای پیشین اعتقادی راسخ پیدا می کند، لذا در تألیفات فقهی خود، همواره طرز استدلال و انتخاب ادله و فتاوای خود را به موازات طرز استدلال و فتاوای علمای مذکور، قرار می دهد.

بخش سوم :

بخش سوم دوران بابر کت زندگانی مرحوم معزی را درون تالیف کتب وی برشمرده اند. اولین تالیف آن مرحوم، کتابی است در احکام« بقاء بر تقلید میت». ایشان حدود پنجاه سال از زندگانی خود را صرف تألیف کتاب با ارزش فقهی استدلالی« تجدید الدوارس و تحدید المدارس» نموده است. مجلدات طهارت این کتاب را، مبسوط و با حوصله ای عجیب و دقتی شایان و تحقیقاتی وسیع در أدله از آیات و اخبار مورد استناد، تألیف نموده است، که هر فقیه صاحب ذوق که از جنبه ی ادبیات عرب قوی باشد، و کتاب مزبور را مورد مطالعه و بررسی دقیق قرار دهد. در ابتدای امر، خود را در مقابل دریایی بی پایان از فروعات فقهی و سرشار از نکات ادبی، خواهد یافت. هفت مجلد از کتاب، مرقوم، و پس از بررسی تجدید نظر مؤلف، در زمان حیات خود وی، چاپ و منتشر شده است، و جلد هشتم آن، که مشتمل بر هفت رساله، به این شرح است: رساله ی اول در منجرات مریض، رساله ی دوم در احکام رضاع، رساله ی سوم در میراث زوجه، و رساله ی چهارم فی خیارالزوجه بجنون الزوج، و رساله ی پنجم در ولایت بربکر در نکاح و رساله ی ششم، رساله ی مستقلی است، در احکام طلاق، و رساله ی هفتم رساله ای در تفسیر بخش مهمی از آیات متشابهات قرآن مجید است.

تألیفات دیگر مرحوم شیخ محمد علی معزی :

1. رساله ای در مقدمات نماز.

2. رساله ای در احکام خلل و قضاء فوائت نماز.

3. رساله ای در افعال نماز.

4. رساله ی مستقلی در احکام خلل و سهو.

5. رساله ای در مناسک حج، که احکام حج را با زبانی ساده و عباراتی روان به فارسی به رشته ی تألیف در آورده است و این رساله نیز به چاپ رسیده است.

6. رساله ی عملیه او به فارسی، مشتمل بر عبادات که دو بار به چاپ رسیده است.

7. مجموعه ای مشتمل، بر پاسخ های مسائل متفرقه در فقه و تفسیر و غیره.

8. حواشی بر کفایه ملا محمد کاظم خراسانی در اصول.

9. حواشی متفرقه، بر منظومه ی مرحوم حاج ملا هادی سبزواری در حکمت.

10. رساله مختصری در مسائل فقهی و طرز استدلالی، که خود او مبتکر آن است، موسوم به « مفتاح التحقیق» که آن نیز در چاپخانه دانشگاه تهران به سعی و اهتمام سید جلال الدین حسینی ارموی معروف به «محدث» در سال1338 هجری شمسی به چاپ رسیده است و کتاب های دیگری در مسائل و مقالات دیگر در موضوعات مختلف، از جمله مقاله ای در مورد کتاب معروف به «فقه الرضا» که در خصوص این کتاب مطالب مهمی برشته ی تحریر در آورده است.

11. شرح مفصل بسیار ادیبانه ای بر کتاب «مرزبان نامه» سعدالدین و راوینی. مرحوم معزی در شرح این کتاب نکات ادبی کتاب مزبور را، که یکی از مفاخر ادبی ایران است، با زبانی بسیار ساده و روان، بیان نموده است.

12. کتاب مختصر و مفیدی در معنی واژه های دشوار کتاب «فرج بعد الشده».

13. مقاله ی مفصلی در هفت صفحه به مناسبت هزاره ی شیخ ابو جعفر طوسی در تاریخ تحول فقه شیعه و ادواری که برآن گذشته، و بویژه در مورد تألیف و فتوای شیخ طوسی(ره).

بخش چهارم :

بخش چهارم دوران زندگی مرحوم آیت الله معزی، مسافرت های ایشان است. وی علاوه بر سفر به تعدادی از شهرهای ایران که گاهی نیز منجر به اقامت های بلند مدت در برخی از این قبیل شهرها(از جمله: مشهد، تهران، اهواز) می شد، در اواخر سال1332 و اوائل سال1333 هجری شمسی، سفری نیز به عتبات عالیات داشته، که این سفر زیارتی یک ماه و نیم به طول می انجامد و در آنجا با مرحوم آیت الله حکیم دیدار نموده است. در غالب این سفرها، دوستان و ارادتمندانی پیدا می کند، که به آسانی حاضر به دوری و جدایی از ایشان و بازگشت به وطن مألوف(دزفول) امکان پذیر نمی گردد. ایشان مدت دو سال در اهواز ساکن شدند و مردم شریف این شهرستان، از وجود ایشان استفاده های معنوی فراوانی بردند و همین سفر به اهواز و اقامت در آن شهر موجب شد، که قسمت عمده ی کتاب «تجدید الدوارس» به همت مردم متدین آن دیار چاپ و منتشر گردد.

بخش پنجم :

بخش پنجم بررسی دوران زندگی مرحوم آیت الله شیخ محمد علی معزی را، به منش، اخلاق و رفتار آن بزرگوار اختصاص داده اند. وی شخصیتی بسیار غنی الطبع، عالی همت، بزرگ منش با هیبتی روحانی و در عین حال نسبت به مردم، به اندازه ی شخصیت هر کس، متواضع بود، بویژه نسبت به علما و طلاب علوم دینی ارادت و تواضعی خاص داشت، در تمام مشکلات استوار و با استقامت بود. در شئون زندگی توکلی عجیب داشت، اعتقادی راسخ به وجود امام زمان(عج) داشت و در امور مهم، توسلات خاصی به امام زمان غایب(ع) داشت. به کرّات مکاشفاتی که منجر به حلً مشکل او می شد، برایش حاصل می گشت، ولی وی هرگز مایل نبود این جریان، برای احدی بازگو گردد. در وضعیت شخصی خود، حدّ اعتدال و میانه روی را کاملاً رعایت می نمود. در کمک به مستمندان و اعانت و یاری رسانیدن به مردم، چه از نظر مادّی و چه از نظر معنوی دریغ نداشت. روبهم رفته، جامع جمیع خصال و صفات مرضیّه بود. از ویژگی های دیگر آن مرحوم، خواندن و نوشتن تا حدود یک ماه قبل از ارتحال ایشان است، که بجز برای خواب و انجام فرائض ترک نمی شد. نوشتن هزاران صفحه از کتاب فقه استدلالی«تجدید الدّوارس» که تا کنون، هشت مجلّد آن چاپ و منتشر شده، به خطً خودشان، یکی از نمونه کارهای عجیب و شگفت انگیز و پر مایهُ وی، در راه نشر علم دین است. سرانجام، این مرد خدا، در سال 1391 هجری قمری مصادف با 1349 هجری شمسی، جهان فانی را و داع گفت و به جهان باقی شتافت. و در شهر دزفول به خاک سپرده شد.